Dlaczego w nocy słyszymy dźwięki, których nie ma? Wyjaśnia neurologia

Budzisz się o trzeciej nad ranem, bo coś stuknęło albo skrzypnęła podłoga na dole. Albo masz pewność, że w pokoju ktoś jest. Choć brzmi to niepokojąco, często winny jest nie intruz, lecz mózg, który na granicy snu i jawy potrafi płatać figle.

Zasypianie to nie pstryczek od światła

Przejście z czuwania w sen odbywa się stopniowo. Zmienia się sposób przetwarzania bodźców, napięcie mięśni i świadomość otoczenia, ale te zmiany nie zawsze zachodzą równocześnie. Przez krótką chwilę cechy snu i jawy mogą się więc nakładać.

Znanym przykładem jest szarpnięcie przysenne: wrażenie, że spadasz ze stopnia lub zapadasz się w łóżko. To nagły, mimowolny skurcz mięśni we wczesnej fazie zasypiania. Na granicy snu zdarzają się też bardzo realistyczne omamy: kroki, szepty, a nawet widok postaci w pokoju.

Do tego dochodzi zespół eksplodującej głowy, czyli niegroźne zaburzenie snu o wyjątkowo niepokojącej nazwie. Osoba zasypiająca (rzadziej budząca się) słyszy ogłuszający huk, jakby wybuch, strzał czy trzaśnięcie drzwiami, choć na zewnątrz panuje cisza. Dokładna przyczyna nie jest znana, ale zjawisko pokazuje, że usłyszenie dźwięku i jego faktyczne wystąpienie to nie to samo. Świadome doznanie słuchowe tworzy mózg, więc aktywność nerwowa bez udziału prawdziwego dźwięku może dać wrażenie w pełni realne. Nie trzeba do tego spać: każdy, kto kiedyś usłyszał swoje imię i odwrócił się za siebie, nikogo nie zastając, doświadczył czegoś podobnego.

Możliwe wyjaśnienie wiąże się też z tzw. monitorowaniem źródła, czyli zdolnością mózgu do odróżniania tego, co generuje on sam, od tego, co dochodzi z zewnątrz. Czasem to przypisanie zawodzi i własna myśl lub wyobrażona mowa wydaje się pochodzić skądś indziej.

Obudzony, ale wciąż śniący

Drugie częste, a przerażające doświadczenie to nagłe poczucie, że ktoś jest w pokoju. Zwykle stoi za nim paraliż senny. W fazie REM, gdy pojawia się większość wyrazistych snów, mózg czasowo wyłącza aktywność większości mięśni, co chroni nas przed fizycznym odgrywaniem snów. W paraliżu sennym świadomość wraca, a bezruch trwa. Wiesz, gdzie jesteś, ale nie możesz się ruszyć, a elementy sennych wrażeń nadal działają. Stąd odczucie, że ktoś lub coś jest obok, mimo że zmysły temu przeczą.

Wskazówek dostarczył eksperyment, w którym uczestnicy sterowali robotem stojącym przed nimi, a drugi robot, ustawiony za plecami, odtwarzał ich ruchy, dotykając ich pleców. Gdy między ruchem a dotykiem wprowadzono niewielkie opóźnienie, część osób zaczęła czuć, że dotyka ich ktoś inny. Niektórzy odnosili wrażenie, że za ich plecami stoi druga osoba. Granicę między „ja” a „inny” mózg musi więc budować sam. Gdy ruch, dotyk i poczucie położenia ciała przestają się zgadzać, doznanie z własnego ciała może wydać się obce.

Co to znaczy w praktyce

Takie doświadczenia dotyczą ludzi na całym świecie, więc także Polaków, i same w sobie nie świadczą o chorobie ani o zagrożeniu. Warto znać ich mechanizm, bo wiedza zmniejsza lęk: w ciemnej sypialni, gdy jesteś na wpół przytomny i nie możesz się poruszyć, wrażenie czyjejś obecności staje się znacznie mniej tajemnicze.

Jeśli takie epizody zdarzają się często, utrudniają sen lub budzą silny strach, warto porozmawiać z lekarzem, np. specjalistą medycyny snu. Pomocna bywa też regularna pora snu i dbanie o jego długość, choć to ogólna zasada higieny snu, a nie wniosek z omawianego tekstu.

Percepcja nie jest biernym zapisem rzeczywistości. Mózg łączy napływające bodźce z oczekiwaniami i doświadczeniem, by wybrać najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie. Na granicy snu i jawy ten proces bywa mniej niezawodny.

Źródło: Medical Xpress – „When things go bump in the night: How our brains trick us into hearing things that aren’t there”